اقوام ایرانی یا ملیت های ایران | یکپارچگی یا تجزیه در بستر چالش های قومیت و ملیت |کامیل احمدی و همکاران| ناشر آوای بوف

اقوام ایرانی یا ملیت های ایران | یکپارچگی یا تجزیه در بستر چالش های قومیت و ملیت |کامیل احمدی و همکاران| ناشر آوای بوف

جامعه ایران از دیرباز با زیست چندقومیتی-ملیتی و چندهویتی قوام و دوام یافته است. برخی از ‌صاحب‌نظران بر این باورند که هر تبیین تعمیمی دربابِ جوامع چندقومیتی-ملیتی بدون عنایت و بررسی عامل قومیت از کفایت و بسندگی لازم برخوردار نخواهد بود. با توجه ‌به اهمیت فزاینده و پایدار اجتماعات قومی در تکوین و تحکیم انسجام اجتماعی و آینده سیاسی ایران، بررسی علمی اقوام بیش‌ازپیش باید مورد توجه واقع شود.

این اثر پژوهشی درباب هویت، قومیت و ملیت با محوریت صلح است که در سیزده استان ایران با نگاهی مردم‌شناختی انجام گرفته است. کار مطالعاتی این پژوهش که به‌طور عمده بر روی افراد متخصص و نخبه‌، و با درصدی کمتر بر روی گروه عوام و مردم عادی متعلق به گروه‌های قومی- ملی ایران انجام شد، کە با اذعان به اهمیت قومیت- ملیت‌ها در مناسبات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران معاصر و تاثیرپذیری معنادار تحولات جاری و آتی از این متغیر اساسی، از دید تفسیرگرایی و روش‌شناسی کیفی با استفاده از روش نظریۀ زمینه‌ای به واکاوی پاسخ این پرسش‌ها و تبیین وجوه مختلف مسائل قومی- ملی در ایران می‌پردازد که قومیت- ملیت‌‌ها چه درکی از خویشتن و از هویت‌های دیگری‌ که با آن‌ها غیریت‌سازی می‌کنند، دارند؟ خود را در کجای ساختار سیاسی و اقتصادی جامعۀ ایران می‌بینند و نظرشان دربارۀ همگرایی، مشارکت سیاسی، زبان مادری، و مرکز _ پیرامون چیست؟

سامان این اثر پژوهشی، افزون بر پیشگفتار، مقدمه و نتیجه‌گیری، چهار فصل اصلی و یک فصل ضمیمه را شامل می‌شود. در فصل نخست ابعاد مفهومی و نظری هویت، قومیت و ملیت به مثابه مفاهیم پایه پژوهش بررسی شده است تا از خلال توصیف و تشریح مفاهیم و مبانی نظری، زمینه فهم اصولی بُعد نظری موضوع فراهم گردد و با اتکا به رهیافت‌های نظریِ دارای قابلیت تبیینی در شناخت و تحلیل امر قومی در ایران معاصر، بستر نظری ارائه مدل مفهومی پژوهش و تحلیل وجوه متکثر پدیدارهای قومی- ملی در ایران معاصر فراهم گردد. در فصل دوم با مروری مطالعاتی بر تاریخچه اقوام- ملت‌ها در ایران، پیشینه، جایگاه و نقش سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی اقوام ایرانی در تاریخ ایران بالاخص دوره معاصر تشریح شده است و تصویری کلی اما جامع از اقوام در پهنه کلی جغرافیا، تاریخ و فرهنگ ایران ارائه شده است، در پایان فصل نیز بازنمایی این نقش و زوایای آن در مطالعات قوم شناختی ایران مورد بازخوانی قرار گرفته است. فصل سوم که جانمایه کتاب است؛ تحلیل و تفسیر یافته‌های پژوهش میدانی را در خود جای داده است. داده‌ها و اطلاعات گردآوری شده تحقیق میدانی در این فصل پس از طی مراحل پژوهشی استخراج، کُدگذاری و معنابخشی به داده‌های کیفی در قالب مضامین سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در اشکال متنوع تحلیل‌های توصیفی و آماری ارائه شده‌اند. فصل چهارم کتاب مشتمل بر نتیجه‌‌گیری و پیشنهادات است، که در آن، پس از ارائه جمع‌بندی کلی یافته‌های توصیفی و تبیینی اثر، راهکارهای پیشنهادی به منظور حل مسائل هویت قومی و عبور از مشکلات متاثر از تعارضات قومی ارائه شده است. فصل ضمیمه که شامل تبیین رخدادهای سیاسی و اجتماعی ایران از سال 1398 تا 1401 می‌شود، فصل پایانی کتاب است.

تفسیر و تحلیل یافته‌ها و دستاوردهای این پژوهش درباب وضعیت اقوام و مسئله قومیت در ایران، با اذعان به همبستگی و همزیستی تاریخی اقوام در این سرزمین، از روند فزاینده واگرایی قومی در ایران حکایت دارد، که عامل اساسی و شتاب‌دهنده آن گفتمان‌های ملی‌گرای مسلط و ماهیت نظام‌های سیاسی حاکم در ایران هستند، که با سیاست‌های قومی و مذهبی خویش، آرایشی از هویت سرزمینی و ملی را رقم زده‌اند، که انزوا و حذف هویت قومی و امحای حقوق و شایستگی‌های اقوام از پیامدهای ناگزیر آن به شمار می‌رود.

این روند در دهه‌های اخیر و تحت حاکمیت ایدئولوژیک رژیم جمهوری اسلامی و در همسویی با بحران‌های کلان سیاسی واجتماعی داخلی و بین‌المللی، به شکل مضاعفی تشدید شده است، چنان که بسیاری از صاحب‌نظران حوزه اجتماع و سیاست هشدار داده‌اند؛ که با تداوم روند کنونی، فروپاشی ارکان حیات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران و به محاق فرورفتن امکان صلح حتمی خواهد بود.

نتایج به‌دست‌آمده، دو سناریوی اصلی را برای ایران ترسیم کرده است: ثبات اجتماعی، و زوال سرمایۀ اجتماعی. درصورت تداوم وضعیت کنونی، که سرمایۀ اجتماعی در ابعاد مختلف دچار زوال شده است، در نهایت شاهد فروپاشی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و دینی خواهیم بود، اما در سناریوی دوم ثبات اجتماعی حاصل خواهد شد و این سناریو را می‌توان سناریوی مطلوب نامید که البته احتمال وقوع آن بعید بنظر می رسد. با توجه به انباشت بحران‌ها و فقدان اراده‌ای عقلانی و راهبردی از سوی حاکمیت جهت مواجهه با آن، در این سال‌های پایانی قرن چهاردهم، افق‌های‌ اقتصادی، سیاسی و فرهنگی کشور بیش از هر زمان دیگری، آینده مبهم و پرچالشی را به تصویر می‌کشند که فروپاشی اجتماعی، افزایش روند نارضایتی‌ها، شورش‌ها و تحرکات اجتماعی و اقتصادی و ظهور ایده جنبش‌های انقلابی و عبور از رژیم حاکم از سناریوهای احتمالی آن خواهد بود.

این کتاب با مطالعه بر روی پنج قوم تُرک، کُرد، بلوچ، عرب و فارس انجام شده و توسط نشر آوای بوف در سال 2025 در لندن به چاپ رسیده است.

بعضی از داده های میدانی قابل‌توجه این پژوهش در قالب نمودارهای به‌قرار ذیل‌اند:

از دیدگاه نخبگان، اقوام ایرانی از منظر مذهب و دین مورد تبعیض قرار می‌گیرند و میان مذاهب شکاف عمیقی وجود دارد. البته ازنظر عوام نیز (60٫3) چنین تبعیضی وجود دارد.